کتاب مجموعه فیلسوف کوچک جلد 10 این عادلانه نیست افق

کودکان جهان را چگونه می‌بینند؟

شاید شما هم شنیده‌‌ باشید که کودکی دست‌کم یک‌بار با ناراحتی گفته باشد: «این عادلانه نیست!»

شینسوکه یوشی‌تکه، نویسنده و تصویرگر ژاپنی، با مجموعه‌ی فیلسوف کوچک به یکی از مهم‌ترین صداهای ادبیات کودک تبدیل شده است. او در کتاب این عادلانه نیست! شکایت‌های روزمره‌ی کودکان درباره‌ی قوانین بزرگسالان را بیان کرده و پرسش‌هایی عمیق‌ درباره‌ی عدالت، قدرت، تخیل و روابط خانوادگی مطرح می‌کند.

کتاب را نشر افق (کتاب‌های فندق) با ترجمه‌ی رضی هیرمندی منتشر کرده و ایده‌ی آن در ظاهر بسیار ساده است: دختربچه‌ای نزد پدرش می‌رود و از بی‌عدالتی‌هایی که کودکان ناچارند تحمل کنند، شکایت می‌کند. اما همین گفت‌وگوی ساده کم‌کم به بازی شیرینی میان پدر و دختر تبدیل می‌شود؛ گفت‌وگویی که هم کودکان را به خنده می‌اندازد و هم آن‌ها وادار می‌کند درباره‌ی چیزهایی فکر کنند که شاید در زندگی روزمره کمتر به آن‌ توجه کرده باشند.

- چرا کودکان باید زود بخوابند، اما بزرگ‌ترها می‌توانند تا دیروقت بیدار بمانند؟

- چرا بچه‌ها نمی‌توانند پیش از خواب شیرینی بخورند؟

- چرا باید سبزیجاتی را که دوست ندارند، بخورند؟

- چرا بزرگ‌ترها باید تصمیم بگیرند که بچه‌ها چه زمانی حمام کنند؟

- چرا پدر و مادرها درست زمانی که کودک می‌خواهد بازی کند، می‌گویند: «الان سرم شلوغ است؟»

پدر به‌جای پاسخ‌های منطقی به سراغ توضیح‌های عجیب‌وغریب می‌رود. او ادعا می‌کند که شب‌ها مأموران بابانوئل می‌آیند تا مطمئن شوند کودکان زود خوابیده‌اند. یا اینکه اگر بچه‌ها دیر به حمام بروند، هیولاهای حمام تمام آب گرم را مصرف خواهند کرد. حتی خوردن نخودفرنگی هم به یک تمرین برای سفر فضایی ختم می‌شود.

پاسخ‌های پدر ساختگی‌اند و دختر هم به‌خوبی این موضوع را می‌فهمد؛ اما بازی گفت‌وگو ادامه پیدا می‌کند و به یک پایان‌بندی لطیف ختم می‌شود؛ لحظه‌ای سرشار از محبت و همدلی.

مسئله‌ی عدالت از نگاه کودک

بزرگ‌ترین نقطه‌ی قوت کتاب این عادلانه نیست! جدی گرفتن تجربه‌ی کودکان است. شینسوکه یوشی‌تکه به‌خوبی می‌داند که بسیاری از قوانین روزمره از دید بزرگسالان منطقی به نظر می‌رسند، اما از چشم کودکان کاملاً خودسرانه و ناعادلانه‌اند.

برای یک کودک، تفاوت میان «باید زود بخوابی» و «بزرگ‌ترها می‌توانند بیدار بمانند» صرفاً مسئله‌ای تربیتی نیست؛ بلکه تجربه‌ای از نابرابری است. او هنوز به پیچیدگی‌های مسئولیت، کار، سلامت یا نیازهای جسمی آگاه نیست. بنابراین، احساس بی‌عدالتی کاملاً واقعی است.

نویسنده به‌جای تمسخر این احساسات، آن‌ها را به رسمیت می‌شناسد. او به جای اینکه اعتراض‌های کودک را لجبازی بداند، از زاویه‌ی نگاه بچه‌ها به دنیا نزدیک می‌شود و نشان می‌دهد که این ناراحتی‌ها بخشی طبیعی از تجربه‌ی کودکی‌ و رشد فکری‌اند. آن‌ها با همین سؤال‌های به‌ظاهر ساده کم‌کم می‌فهمند که چرا بعضی تصمیم‌ها را خودشان می‌گیرند و چرا بعضی تصمیم‌ها را بزرگ‌ترها می‌گیرند.

از این زاویه، کتاب به مفهوم عدالت در کوچک‌ترین محیط زندگی کودک، یعنی خانواده، نگاه می‌کند؛ جایی که او برای نخستین بار با قانون، محدودیت و تفاوت میان خواسته‌های خودش و تصمیم‌های بزرگ‌ترها روبه‌رو می‌شود؛ جایی که برای اولین بار از خودش می‌پرسد چرا بعضی کارها برای او ممنوع است، اما برای بزرگ‌ترها اشکال ندارد.

تخیل به‌عنوان ابزاری برای گفت‌وگو

یکی از مهم‌ترین و جذاب‌ترین جنبه‌های کتاب‌های مجموعه‌ی فیلسوف کوچک استفاده از تخیل است. این مجموعه برای کودکان و بزرگسالان دوست‌داشتنی است؛ برای اینکه نویسنده هرگز به سراغ توضیح‌های معمولی نمی‌رود. برای نمونه، پاسخ‌های عجیب و بامزه یا خلق موقعیت‌های خیال‌انگیز در کتاب‌های من دلیل دارم یا شاید سیب باشد نوعی بازی مشترک میان نسل‌هاست. بزرگسالان در این کتاب‌ها چه در نقش نویسنده/ راوی و چه در نقش والد/ معلم کنجکاوی بچه‌ها را جدی می‌گیرند و کمک می‌کنند تا آن‌ها بیشتر بپرسند و خلاق باشند. روشی بازی‌گونه که تنش میان کودک و والد/ بزرگسال را کاهش می‌دهد. آن‌ها به‌جای مشاجره یک گفت‌وگوی سرگرم‌کننده را در هر کتاب می‌سازند و به پرورش تخیل خواننده کمک می‌‌کنند. درواقع این مجموعه به خوانندگان خردسال و بزرگسال یادآوری می‌کند که می‌توان برای مسائل روزمره توضیح‌های خلاقانه و داستانی ساخت و برای همراه شدن با کودکان همیشه لازم نیست جواب‌های آماده داشته باشیم؛ گاهی یک داستان کوچک یا یک خیال‌پردازی طنازانه می‌تواند گفت‌وگویی طولانی‌تر و شیرین‌تر بسازد.