کتاب تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم اثر ذبیح الله صفا انتشارات مجید

در ابتدای تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلام، مؤلف در توضیح موضوع کتاب چنین می‌نویسد: «در تاریخ علوم عقلی هیچگاه بحث در حقیقت و چگونگی یک یا چند علم مراد نیست، بلکه سیر آن علوم و تکاملی که نزد هر یک از علماء فن یافته، مورد نظر و مطالعه است. پس خواننده گرامی نباید در این کتاب منتظر آن باشد که فی‌المثل عین مباحث علم فلسفه و طب و ریاضی را بیابد، بلکه اگر هم به ذکر عقاید حکیمی و طبیبی و ریاضی‌دانی مبادرت شود مراد بیان موارد تکاملی است که او در آن علوم بوجود آورده است، و اگر عقاید حکیمی به اختصار آورده شود، مقصود اشاره به موارد اصلی و اساسی و مباحث اوست و کاری به اثبات سخنان او و دفاع از آن نمی‌توان داشت».

نویسنده در ادامه به ذکر دلائل انتخاب فاصله زمانی مورد تحقیق پرداخته و چنین می‌نویسد: «در همه مجلدات این کتاب دامنه بحث تا میانه قرن پنجم کشیده خواهد شد زیرا کار اصلی و اساسی مسلمین در علوم عقلی خاصه در قسمت شرقی ممالک اسلامی تا همین ایام بوده است. دیگر آنکه تحقیق تاریخ علوم عقلی در همه ادوار تمدن اسلامی از قدرت یک تن خارج است و وقت و زمان کافی و فرصت موسع می‌خواهد.

در مجلد حاضر بعد از آنکه شمه‌ای از مقدمات آشنایی مسلمین با علوم عقلی و مراکز مهم علمی، پیش از رواج علوم عقلی، در میان مسلمانان، و کیفیت نقل علوم عقلی، سخن گفته شده، بحثی مختصر در وضع علوم عقلی در تمدن اسلامی و سپس مطالعه‌ای در تاریخ فلسفه در تمدن اسلامی، صورت گرفته و ابواب کتاب به نحوی که در فهرست مطالب ذکر شده است ترتیب یافته است.

در ابتدای بخش اول کتاب که پیرامون مراکز مهم علوم مقارن ظهور اسلام است چنین می‌خوانیم: علوم عقلی در تمدن اسلامی که در این کتاب مورد بحث و مطالعه است از آمیزش اطلاعات و آثار علمی چند قوم و اختلاط تمدنهای یونانی و ایرانی و هندی و عربی پدید آمد و در این امر بیش از همه ایرانیان و سریانیان و گروهی از مترجمان و ناقلان مسیحی و صائبی و هندی و نبطی شرکت داشتند و به یاری آنانست که بنیاد علوم درخشان اسلامی نهاده شد.

در بخش دوم، ترجمه و نقل علوم در تمدن اسلامی در ضمن دوازده عنوان مورد بحث قرار گرفته است. نویسنده معتقد است که نهضت واقعی در امر ترجمه و نقل علوم در تمدن اسلامی از اواسط قرن دوم هجری آغاز شده و اگر هم در دوره امویان کاری در این باب شده باشد ناقص و دور از اهمیت بوده است. ترجمه کتب در تمدن اسلامی در آغاز مقصور بر کتب طب و نجوم بود و اندکی بعد… و با سرعتی عجیب از اواسط قرن دوم تا اواخر قرن چهارم بسیاری از کتب طب و تشریح و داروشناسی و فلسفه و نجوم و طبیعیات و کیمیا و ریاضیات و فلاحت و نظایر آنها مستقیماً به عربی و یا نخست به سریانی و سپس به عربی ترجمه شد. تقدم در ترجمه همه این کتب با دو قوم ایرانی و سریانی است و از مابقی اگر اقدامی در این باب شده باشد چندان نیست که به شمار آید و با زحمات این دو قوم سنجیده شود.

علوم عقلی در تمدن اسلامی، عنوان بخش سوم کتاب را تشکیل می‌دهد. مؤلف قسمتی از این بخش کتاب با اشاره به حدود استفاده مسلمین از علوم عقلی خاطر نشان می‌کند که اهمیت عمده مسلمین و فایده بزرگ کار آنان در تشکیل حوزه علمی اسلامی، نگاه داشتن ترجمه‌های متعددی است از آثار دانشمندان یونانی و اسکندرانی که اصل غالب آنها از میان رفته و اروپائیان بعداً بوسیله ترجمه‌های لاتینی که از ترجمه‌های عربی آن آثار صورت گرفت از وجود آنها آگهی یافته و در دوره اسکولاستیک و رنسانس به یاری آنها علوم یونانی را مورد تحقیق و مطالعه قرار داده‌اند. دیگر از وجوه اهمیت آنان التقاطی است که با دست یافتن بر منابع مختلف یونانی و اسکندرانی و هندی و ایرانی و نبطی از اطلاعات این اقوام کرده و آنها را بر بعضی مطالعات جدید خود افزوده و از این طریق به سهم خود سبب تکاملی در علوم شده‌اند.

فصل آخر کتاب مطالعه مختصری است در تاریخ علوم منطق و الهی و طبیعی و اخلاق و ذکر دانشمندان بزرگی که تا اواسط قرن پنجم در این علوم شهرت یافته و آثاری پدید آورده‌اند. مسلمین همچنانکه بحث در مبداء وجود و تحقیق در احوال اعیان موجودات را با توجه به آثار عقلای یونانی شروع کردند، نام این علم و این مبحث یعنی «فلسفه» را هم از یونانیان گرفتند لیکن در عین حال آن را به نام «حکمت» هم خوانده‌اند، با این تفاوت که حکمت معنی عام‌تری از فلسفه دارد و مفهوم «علم» را به‌نحو اعم نیز شامل است.