در جست وجوی میلان کوندرا

میلان کوندرا از پرطرفدارترین نویسندگان جهان است؛ اما در عین حال، او یک غایب خودخواسته نیز بود، تا سال 2023، که در پاریس درگذشت.

کتاب در جست‌وجوی میلان کوندرا نوشتۀ آریان شمن و ترجمۀ ابوالفضل الله‌دادی  اثری جست‌وجوگرانه، نیمه‌روایی و ژورنالیستی است که در سال 2023 منتشر شد. این کتاب نوعی پژوهش-روایت دربارۀ زندگی نویسندۀ بزرگ چک، میلان کوندرا است؛ نویسنده‌ای که در سال‌هایی طولانی از حیات انزوا را انتخاب کرد، به تماس‌های تلفنی پاسخ نداد، مصاحبه نکرد و از گفت‌وگو امتناع می‌ورزید.

میلان کوندرا برای خوانندگان به شبح تبدیل شد. از خانه بیرون می‌رفت، اما همه بی‌صدا و بی‌جرئت از کنارش می‌گذشتند، درست مثل بکت، چند دهه قبل‌تر. میلان کوندرا، سی‌وهفت‌ سال از دیده‌ها پنهان شد و همین ارزشش را بالاتر برد. او با کتاب‌هایش سخن می‌گفت، در کتاب‌هایش زنده خواهد ماند. او هفده رمان نوشت و آثارش به بیش از پنجاه زبان در جهان ترجمه شدند. هر قدر آثارش سروصدا در جهانِ ادبیات به پا کردند، نویسنده بیشتر در سکوت خود فرورفت. او دست جلوی لنز دوربین‌ها گرفت و تصویری ماندگار از خود ساخت؛ او در برابر شهوت شهرت و تشنگی مخاطب برای بیشتر دانستن قیام کرد. میلان کوندرا در غیبتش هم درس زندگی داد.

آریان شمن در قامت یک مأمور مخفی قدم به سرزمین سکوت میلان کوندرا گذاشت؛ گرچه هرگز با او هم‌کلام نشد. این فقط وِرا، همسر کوندرا، بود که به پرسش‌های شمن پاسخ‌های موجز و مختصر داد. آریان شمن شصت‌ودوساله در این کتاب کوچک و شگفت‌انگیزش برای یافتن سرنخی از میلان کوندرا قدم به هزارتویی می‌گذارد که او را به جمهوری چک، سرزمین مادری کوندرا، می‌کشاند. جالب اینکه کوندرا از زمان تبعید خودخواسته به فرانسه به اصرار به زبان فرانسوی می‌نوشت. بسیاری از منتقدان ادبی قرن بیستم کوندرا را باعث جانِ گرفتن دوبارۀ رمانِ فرانسوی می‌دانند؛ این مرد چکِ ساکت پلی از سرزمین و زبان مادری خود به فرانسه و فرانسوی و پس از آن، به جهان زد.

در کتاب در جست‌وجوی میلان کوندرا که فضایی میانِ تحقیق ژورنالیستی و زندگی‌نامه دارد، گاهی سروکلۀ میلان کوندرای بزرگ هم پیدا می‌شود، آنجا که چیزی با ضمیر «من» می‌خوانیم، کتاب جنبه‌ای ناداستان به خود می‌گیرد. شوخی در ناب‌ترین حالتش، همان‌طور که از بیست سالگی بر آریان شمن (و البته بسیاری از کتاب‌خوانان در جهان) تأثیر گذاشته، در نگاه کوندرا به زندگی و مواجهه‌اش با آن دیده می‌شود.

میلان کوندرا پس از جنگ جهانی اول به دنیا آمد و تهاجم نازی‌ها، جنگ جهانی دوم، بهار پراگ، فروپاشی دیوار برلین و خیلی رخدادهای مهم تاریخ بشر را به چشم دید. تمامِ تاریخِ غم‌بار قرن بیستم در چهرۀ او و شخصیت‌هایش نمایان است.

موضوع و زاویه دید

آریان شمن، روزنامه‌نگار شهیر فرانسوی که برای Le Monde  می‌نویسد، در این اثر می‌کوشد تا از دل سکوتِ کوندرا، به زندگی، تبعید، انزوا و هویت او نزدیک شود. او راهی سفری ادبی و انسانی به پراگ، برنو، پاریس و دیگر نقاط می‌شود تا رد کوندرا را در حافظۀ جمعی، آثار ادبی، دوستان، دشمنان و اسناد تاریخی پی بگیرد. هدف او بازسازی پرتره‌ای از نویسنده‌ای است که از خود تصویری رازآلود به‌جای گذاشت.

ویژگی‌ها

• ترکیبی از گزارش ژورنالیستی، پرتره‌نگاری ادبی و واکاوی هویتی
• نگاهی نو به زندگی کوندرا، نه از دریچۀ ادبیات و هنر، بلکه از خلال سکوت‌ها، حذف‌ها و حافظۀ سیاسی-فرهنگی قرن بیستم
• نویسنده در جایی از کتاب می‌گوید: «این داستان یک وسواس است»، تلاشی پیگیر برای درک مردی که نمی‌خواست درک و دیده شود.

شمن در پی یک کشف است: چرا کوندرا خود را از فضای عمومی زدود، چرا تابعیت چک را پس گرفت و چرا حتی در فرانسه تا مدت‌ها ناشناخته ماند. او به پرونده‌ای در آرشیوهای چک دست پیدا می‌کند که کوندرا را به همکاری با پلیس مخفی در دوران کمونیسم متهم می‌کرد، ماجرایی جنجالی که قبلاً هم بحث‌برانگیز شده بود.

بازخورد و نقدها

کتاب با استقبال خوبی در فرانسه مواجه شد، چون علاوه بر تصویرسازی از کوندرا، نقدی بر مفهوم شهرت، سکوت، تبعید و هویت روشنفکران در قرن بیستم نیز ارائه می‌دهد