کتاب مجموعه قصه‌های شاهنامه جلد 8 رستم و سهراب افق

چرا از خواندن تراژدی عظیمِ رستم و سهراب لذت می‌بریم؟

آتوسا صالحی از همان سطرهای نخست داستان رستم و سهراب روشن می‌کند که قصد ساده‌سازی روایت فردوسی یا آسان کردن دشواری‌های زبان او را ندارد. او مجموعه‌ی قصه‌های شاهنامه را با نثری شاعرانه نوشته است تا هم به زبان اسطوره‌ای شاهنامه نزدیک باشد و هم ذهن و احساس خواننده‌ی امروزی را درگیر کند. او در روایت‌هایش از شاهنامه فقط وقایع را گزارش نمی‌کند، بلکه همه‌چیز را دوباره می‌آفریند.

زنی در قلب تراژدی

«به راه می‌نگرم. نه می‌ایستم و نه بازمی‌گردم.»

داستان رستم و سهراب این‌گونه آغاز می‌شود و آتوسا صالحی پیش از معرفی شخصیت‌ها، مخاطب را با جهان درونی تهمینه روبه‌رو می‌کند؛ زنی که میان امید و ناامیدی ایستاده است. انتخاب نویسنده کاملاً مدرن است و از نظر روایی به رمان‌های معاصر نزدیک است.

تغییر زاویه‌ی دید یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های آتوسا صالحی در مجموعه‌ی قصه‌های شاهنامه است. او داستان اسفندیار رویین‌تن را از زاویه‌ی دید پسرش و داستان ضحاک بنده‌ی ابلیس را از زاویه‌ی دید آشپزهای دربار روایت می‌کند. در داستان رستم و سهراب هم تهمینه در مرکز روایت است. درحالی‌که در شاهنامه‌ی فردوسی محور روایت رستم است.

بازآفرینی یک اسطوره

«باید افسار سرنوشت را آن‌گونه به دست گیرم که می‌خواهم - نه من در پیِ او - که او را از پیِ خود بکشانم.»

این صدای مادری است که سال‌ها چشم‌‌به‌راه مانده است، ولی زنی منفعل نیست. او انسانی آگاه، تصمیم‌گیر و مقاوم است. آتوسا صالحی شخصیت او را کلمه‌کلمه می‌سازد و پرده از درون تهمینه برمی‌دارد. نویسنده عجله‌ای ندارد که رستم را وارد داستان کند و ترجیح می‌دهد که خواننده همسر او را بیشتر بشناسد. زنی که صبور است. امیدوار است. خشم خود را کنترل می‌کند. منتظر می‌ماند. به تقدیر تسلیم نمی‌شود. ویژگی‌هایی که با توصیف شاعرانه‌ی احساسات ساخته می‌شوند و حتی سهراب نیز پیش از ورود به میدان نبرد، نوجوانی معرفی می‌شود که دلش برای پدر تنگ شده است؛ نه جنگجویی تشنه‌ی نبرد.

وفاداری به روح شاهنامه

اگرچه زبان در مجموعه‌ی قصه‌های شاهنامه تغییر کرده، اما آتوسا صالحی حافظ روح شاهنامه بوده است. عناصر اصلی در حماسه در روایت‌های او وجود دارند و همه‌ی شخصیت‌های داستانی مأموریتی دارند. در این کتاب، تهمینه در انتظار است و سهراب در جست‌وجوی پدر و رستم ناخواسته وارد تراژدی می‌شود.

نویسنده فضای تقدیرگرای شاهنامه را منتقل کرده و با انتخاب ساختار و گفت‌وگوهای نمایشی به نوجوانان فرصت می‌دهد هر صحنه را در ذهن خودشان تصور کنند. برای همین است که خواننده احساس نمی‌کند در حال خواندن متنی تاریخی است.

صلح، امید و انتخاب

شاید مهم‌ترین تفاوت بازنویسی آتوسا صالحی با روایت ابوالقاسم فردوسی برجسته شدن مفهوم صلح باشد. در جلد هشتم از مجموعه‌ی قصه‌های شاهنامه، سهراب آرزو می‌کند که ایران و توران یکی شوند. جنگ پایان یابد و مردم آزاد زندگی کنند. هرچند شاهنامه درباره‌ی عدالت و خرد سخن می‌گوید، این رویکرد بازتاب دغدغه‌های انسان معاصر است که نویسنده برای مخاطب نوجوان برجسته‌تر کرده.

علاوه‌براین، آتوسا صالحی توانسته است میان روایت احساسی و حماسی تعادل برقرار کند. برای همین داستان نه بیش از حد احساسی می‌شود و نه حماسه در آن غالب می‌شود. برای همین نوجوان می‌تواند با روایت او از داستان رستم و سهراب ارتباط عاطفی برقرار کند.

از سوی دیگر، ضرب‌آهنگ مناسب داستان، جمله‌های کوتاه، روایت احساسی، توصیف‌های پراکنده‌ بدون توضیح‌های طولانی، شخصیت‌های قابل همذات‌پنداری، حفظ عناصر اصلی شاهنامه بدون پیچیدگی زبانی باعث شده که خواندن متن برای نوجوانان خوش‌آیند باشد و خسته نشوند. در عین حال، متن آن‌قدر ادبی است که بزرگسالان نیز از خواندن آن لذت خواهد برد.

شاهنامه‌ای برای نوجوان امروز

آتوسا صالحی در روایت قصه‌های شاهنامه که نشر افق منتشر کرده، رویکردی متفاوت به بازنویسی شاهنامه داشته است. او به‌جای ساده کردن متن، آن را از نو روایت می‌کند؛ با زبانی شاعرانه، شخصیت‌هایی چندبعدی و نگاهی که دغدغه‌های انسان امروز، مانند جست‌وجوی هویت، نقش خانواده، امید، صلح و مسئولیت را در دل یک روایت کهن زنده می‌کند.