کتاب کابل 1400 اثر تقی اخلاقی نشر برج

سقوط یک شهر معمولا در کتاب‌های تاریخی با تاریخ و رقم روایت می‌شود، اما تقی اخلاقی در رمان «کابل 1400» ترجیح داده همان اتفاق را از چشم یک نظافتچی ببیند. این رمان ماه‌های منتهی به سقوط کابل و بازگشت طالبان به قدرت در مرداد 1400 را روایت می‌کند؛ نه از زاویه‌ی فرماندهان و تحلیل‌گران سیاسی، بلکه از دل زندگی روزمره‌ی آدم‌هایی که در آن روزها فقط سعی داشتند زنده بمانند.

راوی و شخصیت اصلی داستان مهدی است، مردی که در یک سازمان کمک‌رسان آلمانی مستقر در کابل، شغل نظافتچی دارد. همین موقعیت به‌ظاهر کم‌اهمیت به او اجازه می‌دهد به بخش‌های مختلف سازمان سر بزند و از نزدیک شاهد رابطه‌ی کارکنان افغانستانی با مدیران غربی باشد؛ رابطه‌ای که در دل خودش نابرابری‌ها و تناقض‌های زیادی پنهان کرده. اما آنچه مهدی را از یک راوی معمولی متمایز می‌کند عادت عجیب اوست: او قطعاتی از اجساد قربانیان انفجارهای دشت برچی را جمع‌آوری کرده و در خانه نگه می‌دارد، چون می‌خواهد آنچه در این سال‌های خشونت دیده را به‌نوعی ثبت کند. اخلاقی از خلال همین جزئیات، بدون آنکه مستقیم درباره‌ی سیاست حرف بزند، تصویری از فرسایش تدریجی روان انسان زیر فشار خشونت مداوم ارائه می‌دهد.

اخلاقی بیشتر به فضای اجتماعی پیش از سقوط علاقه‌مند است: ترس روزمره از انفجار، فعالیت نهادهای بین‌المللی در شهر، فقر، ناامنی و شکاف‌های فرهنگی جامعه‌ی افغانستان. فروپاشی نظام سیاسی در این رمان بیشتر شبیه نتیجه‌ی یک روند طولانی به‌نظر می‌رسد تا اتفاقی که یک‌شبه رخ داده باشد و یکی از مضمون‌های مهمی که در سراسر کتاب دیده می‌شود، عادی‌شدن مرگ است؛ وقتی انفجار، جنازه و خبر مرگ آن‌قدر تکرار می‌شوند که واکنش آدم‌ها به آن‌ها کم‌کم کند و بی‌حس می‌شود. نویسنده این بی‌حسی را نه با شعار، بلکه از دل رفتار و روزمرگی شخصیت‌ها نشان می‌دهد.

تقی اخلاقی، نویسنده‌ی این رمان، خودش زاده‌ی ولایت وردک افغانستان است و سال‌ها پیش از بازگشت به کابل، در ایران زندگی و تحصیل کرده. او در کابل روابط بین‌الملل خوانده و اکنون در برلین زندگی می‌کند؛ پیشینه‌ای که به‌طور مستقیم روی نگاه رمان به رابطه‌ی افغان‌ها و نهادهای غربی تأثیر گذاشته است. «کابل 1400» را می‌توان رمانی درباره‌ی جنگ، بقا و تلاش انسان برای حفظ معنا در شرایطی غیرانسانی دانست؛ رمانی که به‌جای نگاه از بالا به تاریخ، دوربینش را روی آدم‌های معمولی گیرافتاده در دل آن تاریخ نگه می‌دارد. برای خواننده‌ای که می‌خواهد فروپاشی افغانستان را نه از زبان گزارش‌های خبری، بلکه از دریچه‌ی تجربه‌ی زیسته‌ی مردم عادی درک کند، «کابل 1400» متنی است که این تجربه را ممکن می‌کند.